ابزار مشتقه قراردادی است که ارزش آن به یک دارایی یا متغیر پایه وابسته است. دارایی پایه می‌تواند، بسته به قرارداد، سهم یا کالا باشد. خرید یک قرارداد مشتقه لزوماً به معنی مالکیت فعلی همان دارایی نیست؛ حقوق و تعهدات از مشخصات قرارداد به دست می‌آیند.
برای شروع، دو خانواده مهم را بشناسیم: اختیار معامله و قرارداد آتی. شباهت آن‌ها در وابستگی به دارایی پایه است، اما نوع تعهد و جریان پولشان تفاوت دارد.
اختیار معامله چه حقی ایجاد می‌کند
خریدار اختیار، در مقابل پرداخت بهای اختیار، حق مشخصی به دست می‌آورد. اختیار خرید به حق خرید و اختیار فروش به حق فروش دارایی پایه با شرایط معین مربوط است. زمان یا بازه امکان اعمال و شیوه تسویه باید از مشخصات همان قرارداد خوانده شود.
«حق» برای خریدار با «تعهد» طرف فروشنده یکسان نیست. فروشنده اختیار ممکن است در صورت اعمال، ملزم به اجرای تعهد شود. بنابراین ریسک خرید اختیار را نباید به فروش آن تعمیم داد.
مثال ساده اختیار خرید
فرض کنید اختیار خریدی به ازای هر واحد دارایی، قیمت اعمال هزار تومان و بهای اختیار صد تومان دارد. در یک مثال ساده و با امکان اعمال در سررسید، اگر قیمت دارایی در آن زمان ۱۲۰۰ تومان باشد، ارزش ذاتی اختیار دویست تومان است. با کسر صد تومان پرداخت اولیه، سود پیش از هزینه‌ها صد تومان می‌شود.
اگر قیمت دارایی ۱۰۵۰ تومان باشد، ارزش ذاتی پنجاه تومان است؛ با وجود بالاتربودن قیمت از قیمت اعمال، نتیجه پس از کسر بهای اختیار، پنجاه تومان زیان است. اندازه قرارداد و کارمزدها در محاسبه عملی باید لحاظ شوند.
این مثال نشان می‌دهد پیش‌بینی درست جهت قیمت لزوماً برای سود کافی نیست. مبلغ پرداختی، اندازه حرکت و زمان وقوع آن اهمیت دارند.
قرارداد آتی چه تفاوتی دارد
قرارداد آتی بر تعهدات دو طرف طبق مشخصات قرارداد استوار است. سازوکار وجه تضمین و تسویه می‌تواند باعث شود معامله‌گر در جریان نگهداری موقعیت به وجه بیشتری نیاز پیدا کند. وجه تضمین، کل ارزش اقتصادیِ موقعیت نیست.
در یک مثال مفهومی، اگر با ده میلیون تومان وجه، در معرض موقعیتی به ارزش صد میلیون تومان باشید، تغییر کوچک دارایی پایه می‌تواند نسبت بزرگی از وجه شما را تحت تأثیر قرار دهد. اعداد این مثال، مقررات یا ضریب یک قرارداد واقعی نیستند؛ فقط مفهوم اهرم را نشان می‌دهند.
مشتقه فقط برای نوسان‌گیری نیست
یکی از کاربردهای مشتقه، مدیریت برخی ریسک‌های قیمت است. مثلاً دارنده یک دارایی ممکن است از قراردادی برای محدودکردن بخشی از ریسک کاهش قیمت استفاده کند. اما پوشش ریسک هم هزینه و شرایط دارد و ممکن است دقیقاً با دارایی یا زمان موردنیاز منطبق نباشد.
وجود کاربرد حرفه‌ای به معنی مناسب‌بودن همه قراردادها برای تازه‌کار نیست. پیش از معامله باید زیان ممکن، سررسید، نقدشوندگی، شرایط اعمال یا تسویه و نیاز نقدی را محاسبه کرد.
پرسش‌های متداول
آیا بیشترین زیان هر معامله اختیار برابر بهای خرید آن است
این بیان به خرید ساده اختیار و شرایط آن مربوط است؛ فروش اختیار و راهبردهای ترکیبی می‌توانند ریسک متفاوت و بسیار بزرگ‌تری داشته باشند.
آیا اختیار معامله همان سهم است
خیر. قرارداد دارای شرایط و سررسید است و صرف خرید آن به معنی سهام‌دارشدن نیست.
آیا شناخت جهت بازار برای معامله مشتقه کافی است
خیر. زمان، قیمت قرارداد، نوسان، تعهدات و جریان وجه نیز تعیین‌کننده‌اند.